Zorunlu Arabuluculuk Kapsamındaki Uyuşmazlıkların İhtiyari Yolla Çözümü
Hukuk sistemimizde bazı dava türleri (iş, ticari, tüketici ve kira uyuşmazlıkları gibi) için dava şartı olan zorunlu arabuluculuk getirilmiştir. Ancak kamuoyunda “zorunlu olan bir işin mutlaka adliye arabuluculuk bürosu üzerinden mi yapılması gerektiği” sorusu sıkça karşımıza çıkmaktadır. Hukuki açıdan bakıldığında; uyuşmazlığın tarafları, dava açılmadan önce veya dava sırasında, arabuluculuk bürosunun atamasını beklemeden kendi seçtikleri bir arabulucuya giderek süreci yürütebilirler.
Kısacası, uyuşmazlığın zorunlu kapsamda olması, o işin ihtiyari (isteğe bağlı) olarak çözülmesine engel değildir. İhtiyari arabuluculuk sonunda düzenlenen “Anlaşma Belgesi”, zorunlu arabuluculuk sürecinin sağladığı tüm hukuki korumayı ve icra edilebilirlik gücünü tam olarak sağlar.
Vaka Analizi: “Dava Şartı Yerine Geçen İhtiyari Anlaşma”
Olay: İşçi (A), işten ayrıldıktan sonra tazminat hakları için arabuluculuk bürosuna başvurmak yerine, işvereniyle anlaşarak ortak bir arabulucu (B) belirlemiştir. Taraflar, ihtiyari (isteğe bağlı) olarak arabuluculuk masasına oturmuş ve tüm alacaklar konusunda anlaşarak bir “Anlaşma Tutanağı” imzalamışlardır. Daha sonra işçi, “Bu zorunlu arabuluculuk değildi, usulüne uygun değil” diyerek aynı alacaklar için dava açmak istemiştir.
Hukuki Değerlendirme:
- Geçerlilik: 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu uyarınca, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği işlerde ihtiyari arabuluculuk her zaman mümkündür.
- Dava Şartı Etkisi: Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki bir iş, tarafların iradesiyle ihtiyari olarak çözülmüşse, artık “dava şartı yerine getirilmiş” sayılır.
- Sonuç: Taraflar ihtiyari süreçte anlaştığı ve tutanak imzaladığı için, işçi aynı konuda dava açamaz. Mahkeme, dosyada bir “anlaşma belgesi” olduğu için davayı reddeder. İhtiyari arabuluculuk, zorunlu sürecin amacını (mahkeme yükünü azaltma ve barışçıl çözüm) zaten gerçekleştirmiştir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Zorunlu arabuluculuk yerine ihtiyari arabuluculuğa gidersek hak kaybı yaşar mıyız? Hayır. İhtiyari arabuluculuk sonunda imzalanan tutanak da, zorunlu arabuluculuk tutanağı gibi ilam (mahkeme kararı) niteliğinde belge vasfı kazanabilir ve tarafları bağlar.
2. İhtiyari arabuluculuk süreci dava açma süresini (zamanaşımını) durdurur mu? Evet. Arabuluculuk süreci başladığı andan itibaren, uyuşmazlığa konu olan alacakların zamanaşımı ve hak düşürücü süreleri durur.
3. İhtiyari arabulucuyla anlaşırsak tekrar dava açabilir miyiz? Arabuluculuk tutanağının imzalanmasıyla uyuşmazlık nihai olarak çözülmüş sayılır. Üzerinde anlaşılan konular hakkında tarafların tekrar dava açma hakkı kural olarak yoktur.
4. İstediğimiz arabulucuyu seçebilir miyiz? Zorunlu arabuluculukta sistem (UYAP) otomatik atama yapar. Ancak taraflar ortak bir isimde uzlaşırsa, uyuşmazlık zorunlu kapsamda olsa dahi o özel arabulucuya giderek süreci “ihtiyari” olarak yürütebilirler.