İşçinin Okuma Yazma Bilmemesi ve İrade Fesadı Sebebiyle Arabuluculuk Anlaşma Tutanağının İptali
Hukuk sistemimizde arabuluculuk, kural olarak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri işlerden doğan uyuşmazlıkları, mahkemeye gitmeksizin dostane ve hızlı bir şekilde çözmelerini sağlayan bir “alternatif çözüm yöntemidir”. Ancak özellikle işçi-işveren ilişkilerinde, taraflar arasındaki ekonomik ve sosyal dengesizlik, bu kurumun bazen işçinin haklarını kısıtlamak amacıyla bir araç olarak kullanılmasına sebebiyet vermektedir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2025/5702 sayılı güncel kararı, “okuma yazma bilmeyen” veya “iradesi sakatlanan” işçilerin imzaladığı ihtiyari arabuluculuk tutanaklarının akıbetine ışık tutmaktadır.
1. Arabuluculuk Tutanağı Hangi Hallerde İptal Edilebilir?
Arabuluculuk tutanağı, mahkeme ilamı niteliğinde bir belgedir. Ancak bu belgenin “dokunulmaz” olduğu düşünülmemelidir. Türk Borçlar Kanunu kapsamında yer alan; hata, hile, korkutma (ikrah) veya aşırı yararlanma (gabin) hallerinden birinin varlığı durumunda, bu tutanakların iptali dava edilebilir.
Özellikle işçinin;
- İleri yaşta olması,
- Okuma yazma bilmemesi,
- Hukuki süreçler hakkında bilgisiz olması,
- İşverene karşı güçsüz durumda bulunması, durumlarından faydalanılarak, gerçek alacağının çok altında bir rakama imza attırılması “Aşırı Yararlanma” (Gabin) teşkil eder.
2. Okuma Yazma Bilmeyenlerin İmza Geçerliliği
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 206. maddesi uyarınca; okuma ve yazma bilmeyenlerin yapacakları hukuki işlemleri içeren belgelerin senet niteliği taşıyabilmesi için bu işlemlerin noter tarafından düzenleme biçiminde oluşturulması veya tanıklar huzurunda mühür/parmak izi kullanılarak yapılması gerekir.
Yargıtay’ın güncel kararına konu olan olayda, işçinin okuma yazma bilmediği tapu kayıtları ve resmi yazışmalarla ispatlanmış; ancak arabuluculuk tutanağı bu özel usule uyulmadan imzalatılmıştır. Bu durum, tutanağın hukuken “geçersiz” sayılması için tek başına yeterli bir sebeptir.
3. “İbra” Amacıyla Yapılan Arabuluculuk Geçersizdir
Mahkemelerce dikkat edilen en kritik husus şudur: Arabuluculuk, var olan bir uyuşmazlığı çözmek içindir. Eğer ortada gerçek bir uyuşmazlık yoksa ve işveren sırf “ileride dava açılmasını engellemek” veya “ödemeyi garanti altına almak” amacıyla işçiyi arabulucuya götürüyorsa, bu işlem bir “arabuluculuk faaliyeti” değil, usulsüz bir “ibra” (aklama) çabasıdır.
Önemli Not: “Salt ödemeyi belgelendirmek amacıyla yapılan uygulamalar, uyuşmazlığı çözmeye yönelik bir yöntem değil, işverenin borcu ifa işlemine arabuluculuk belgesi niteliği kazandırma çabasıdır ve hukuken himaye edilmez.”
Vakıa (Olay) Örneği
Olay: 10 yıl boyunca bir fabrikada temizlik görevlisi olarak çalışan, 68 yaşındaki, okuma yazması olmayan Bayan (A), emekli olmaya karar verir. İşveren, “Haklarını vereceğiz, gel bir imza atalım” diyerek Bayan (A)’yı şirket muhasebecisi ile birlikte bir arabulucuya gönderir. Bayan (A), kendisine ne okunan ne de açıklanan tutanağa imza atar. Tutanakta Bayan (A)’nın 10 yıllık kıdem tazminatı karşılığı sadece 30.000 TL alacağı ve başkaca hak talep etmeyeceği yazılıdır. Oysa Bayan (A)’nın gerçek alacağı 250.000 TL’dir.
Hukuki Sonuç: Bayan (A), okuma yazma bilmediği ve iradesi yanıltıldığı için arabuluculuk tutanağının iptali davası açar. Mahkeme, davacının okuma yazma bilmediğinin resmi kayıtlarla sabit olduğunu ve tutanağın usulüne uygun düzenlenmediğini tespit ederek arabuluculuk tutanağının iptaline karar verir. Yargıtay bu kararı onar.
Sıkça Sorulan Sorular (Soru-Cevap)
- Arabuluculuk tutanağını imzaladım, artık dava açamaz mıyım? Eğer imza aşamasında kandırıldıysanız, zorlandıysanız veya okuma yazmanız olmadığı halde usulüne uygun işlem yapılmadıysa iptal davası açarak haklarınızı talep edebilirsiniz.
- Okuma yazmam yok ama parmak bastım, geçerli mi? Okuma yazma bilmeyenler için parmak izi yeterli değildir; işlemin noter huzurunda veya kanunda belirtilen özel tanıklı usulde yapılması gerekir.
- İstediğim rakamın çok altında bir paraya imza attım, bu “gabin” (aşırı yararlanma) midir? Tek başına düşük rakam yetmeyebilir; ancak işçinin tecrübesizliğinden veya zor durumundan faydalanılarak gerçek alacak ile ödenen arasında uçurum varsa gabin söz konusu olur.
- Arabuluculuk tutanağının iptali davası nerede açılır? İş Mahkemelerinde açılır.
- İşveren beni arabulucuya kendi götürdü, bu durum tutanağı sakatlar mı? Evet, arabuluculuğun “iradilik” ilkesine aykırılık teşkil edebilir ve uyuşmazlığın aslında olmadığını, sadece ibra amaçlı yapıldığını gösterebilir.
- Tutanak imzalanırken yanımda avukatım yoktu, iptal sebebi midir? Tek başına iptal sebebi değildir ancak okuma yazma bilmeme veya yanıltılma gibi durumlarla birleştiğinde işçinin korunması gerektiğini güçlendiren bir argümandır.
- Arabuluculuk tutanağı iptal edilirse tazminatımı nasıl alırım? Tutanak iptal edildikten sonra, işçilik alacaklarınız (kıdem, ihbar, fazla mesai vb.) için normal bir alacak davası açabilirsiniz.
- “İhtiyari arabuluculuk” ne demektir? Dava açmadan önce tarafların kendi isteğiyle başvurduğu arabuluculuk sürecidir.
- İşveren tutanakta yazan 30.000 TL’yi hesabıma yatırdı, yine de dava açabilir miyim? Evet, yatırılan bu tutar toplam alacaktan mahsup edilir (düşülür) ve bakiye kısmın tahsili için süreç devam eder.
- Bu davalarda ispat yükü kimdedir? Okuma yazma bilmeme veya usulsüzlük iddiasında ispat yükü kural olarak bu iddiayı ileri süren işçidedir; ancak resmi kayıtlar (tapu, MEB yazıları) en güçlü delillerdir.
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır. Her somut olay kendi özelinde değerlendirilmelidir. Hak kaybına uğramamak için bir avukat ile çalışmanızı tavsiye ederiz.
Dosyanızın detaylı incelenmesini ve dava sürecinizin yönetilmesini isterseniz bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bir yanıt yazın