Arabuluculuk Anlaşma Belgesinde Teminat Şartı, Cezai Şart ve Hukuki Geçerlilik Esasları
Hukuki uyuşmazlıkların mahkemeye taşınmadan, barışçıl ve hızlı bir şekilde çözüme kavuşturulmasında arabuluculuk müessesesi en etkili yöntemlerden biridir. Arabuluculuk süreci sonunda tarafların uzlaşmaya varması durumunda hazırlanan metne arabuluculuk anlaşma belgesi adı verilir. Bu belge, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği (kendi özgür iradeleriyle karar verebileceği) tüm hukuki konularda bağlayıcı sonuçlar doğurur. Ancak uygulamada sıklıkla merak edilen konulardan biri, taraflardan birinin yükümlülüğünü yerine getirmemesi riskine karşı bu anlaşma belgesine teminat şartı, ipotek, senet veya cezai şart eklenip eklenemeyeceğidir.
Türk hukukunda 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu uyarınca, taraflar kanunun emredici hükümlerine, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmamak kaydıyla anlaşma belgesinin içeriğini serbestçe belirleyebilirler. Dolayısıyla, arabuluculuk anlaşma belgesine borcun ifasını (yerine getirilmesini) güvence altına almak amacıyla teminat şartı konulması hukuken tamamen mümkündür ve geçerlidir. Bu tür maddeler, borçlunun edimini süresinde ifa etmesini teşvik ettiği gibi alacaklı taraf için de ciddi bir garanti mekanizması oluşturur.
Arabuluculuk süreci, uyuşmazlığın türüne göre iki farklı şekilde karşımıza çıkar:
- Dava Şartı Arabuluculuk: Kanun gereği dava açmadan önce başvurulması zorunlu olan süreçtir. İş hukuku, ticaret hukuku, tüketici hukuku ve kira uyuşmazlıklarında dava şartı (zorunlu) arabuluculuk uygulanır.
- İhtiyari Arabuluculuk: Tarafların tamamen kendi özgür iradeleriyle, herhangi bir kanuni zorunluluk olmaksızın uyuşmazlığı çözmek için arabulucuya başvurması durumudur.
Her iki arabuluculuk türünde de taraflar anlaşma sağladıkları takdirde, sözleşme özgürlüğü ilkeleri çerçevesinde anlaşma metnine teminat şartı koyabilirler.
Arabuluculuk Anlaşmasına Eklenebilecek Teminat Türleri
Taraflar, borcun ödenmemesi veya taahhüdün ihlal edilmesi ihtimaline karşı anlaşma metnine farklı türde teminat mekanizmaları dahil edebilirler. En çok tercih edilen teminat yöntemleri şunlardır:
- Cezai Şart (Tazminat Yükümlülüğü): Taraflardan birinin borcunu geciktirmesi veya hiç yerine getirmemesi durumunda ödemeyi kabul ettiği ek tazminat miktarıdır.
- Şahsi Teminatlar (Kefalet): Üçüncü bir kişinin, borçlunun borcuna kefil olarak anlaşma belgesini imzalaması suretiyle sağlanan güvencedir.
- Ayni Teminatlar (İpotek ve Taşınır Rehni): Borcun ödenmemesi durumunda bir gayrimenkul üzerine ipotek konulması veya bir aracın rehnedilmesi yönünde kararlaştırılan şartlardır.
- Kambiyo Senetleri (Bono/Çek): Anlaşma belgesindeki borcun teminatı olarak belirli vadeli senet veya çek verileceğine dair hükümlerdir.
Arabuluculuk anlaşma belgesinin mahkeme kararı sayılabilmesi için [İÇ LİNK ÖNERİSİ: ‘(icra edilebilirlik şerhi)’ -> (arabuluculuk kararlarının icrası)] alınması gerekir. İcra edilebilirlik şerhi (anlaşma belgesinin mahkeme ilamı gibi doğrudan icra takibine konulabilmesini sağlayan mahkeme onayı) alındıktan sonra, belgede yer alan teminat şartları da ilamlı icra takibine konu edilebilir. Eğer anlaşma belgesi taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından birlikte imzalanmışsa, kanun gereği ayrıca mahkemeden şerh alınmasına gerek kalmadan doğrudan ilam niteliğinde belge sayılır.
İş hukuku uyuşmazlıkları ve ticari alacaklarda teminat şartı eklemek, tarafların gelecekte tekrar mahkeme kapılarına düşmesini engellemektedir. Örneğin, taksitle ödeme sözleşmesi yapıldığında “bir taksidin ödenmemesi halinde kalan tüm borcun muaccel (hemen ödenebilir) hale geleceği ve ceza koşulunun devreye gireceği” yönündeki hükümler sıklıkla uygulanmaktadır.
İşe İade Taleplerinde Arabuluculuk Süreci Nasıl Yürütülür? yazımızı okumak için
TİCARİ ALACAK UYUŞMAZLIĞINDA TEMİNAT ŞARTLI ARABULUCULUK ANLAŞMASI
Olay: ABC Lojistik A.Ş. ile XYZ Tedarik Ltd. Şti. arasında 1.500.000 TL tutarındaki ticari fatura alacağı nedeniyle uyuşmazlık çıkmıştır. Alacaklı olan ABC Lojistik A.Ş., dava açmadan önce ticari [İÇ LİNK ÖNERİSİ: ‘(dava şartı arabuluculuk)’ -> (ticari arabuluculuk)] sürecini başlatmıştır.
Süreç: Arabuluculuk görüşmelerinde borçlu XYZ Tedarik Ltd. Şti., nakit sıkıntısı nedeniyle borcu tek seferde ödeyemeyeceğini, borcun 6 eşit taksitte ödenmesini talep etmiştir. Alacaklı firma ise borcun takside bağlanmasını ancak borcun ödenmeme riskine karşı bir güvence verilmesi şartıyla kabul edeceğini belirtmiştir.
Çözüm: Arabulucu huzurunda yapılan müzakereler sonucunda taraflar aşağıdaki şartlarda anlaşmaya varmış ve anlaşma belgesine şu teminat şartlarını eklemişlerdir:
- Borçlu, toplam 1.500.000 TL borcu 6 ay boyunca her ayın 15’inde eşit taksitlerle ödeyecektir.
- Borçlu, taksitlerin aksatılması riskine karşılık şirket ortağına ait bir taşınmaz üzerinde alacaklı lehine 1. Ayın sonuna kadar ipotek tesis etmeyi kabul ve taahhüt etmiştir.
- Anlaşma belgesine: “Taksitlerden herhangi birinin gününde ödenmemesi halinde kalan tüm taksitler muaccel (hemen muhatapça ödenebilir) hale gelecek ve borçlu 200.000 TL cezai şart ödemekle yükümlü olacaktır” maddesi eklenmiştir.
Sonuç: Hazırlanan anlaşma belgesi taraflar ve taraf vekilleri (avukatlar) tarafından imzalanmıştır. Borçlu firma 2. taksiti ödemediğinde, alacaklı taraf ilamlı icra takibi başlatarak hem kalan borcu hem de anlaşma belgesinde yer alan 200.000 TL cezai şartı icra dairesi aracılığıyla tahsil etme imkanına kavuşmuştur. Bu vaka, arabuluculuk anlaşmalarına konulan teminat şartlarının alacaklı açısından ne denli koruyucu olduğunu açıkça göstermektedir.
SIKÇA SORULAN SORULAR
Soru 1: Arabuluculuk anlaşma belgesine konulan cezai şart hakim tarafından indirilebilir mi?
Cevap: Arabuluculuk anlaşması, tarafların özgür iradeleriyle imzaladığı ve ilam niteliği kazanan bir belgedir. Anlaşma belgesine yazılan cezai şart, kural olarak mahkeme kararı gücündedir. Ancak borçlunun tacir olmaması durumunda veya aşırı fahiş durumların varlığı halinde genel hükümler çerçevesinde dava konusu edilebilir; fakat ticari işlerde ilamlı takibe konu edilen cezai şartın engellenmesi oldukça zordur.
Soru 2: Arabuluculukta kefil gösterilirse kefilin de toplantıya katılması şart mıdır?
Cevap: Evet. Arabuluculuk anlaşma belgesiyle bir kişinin şahsi borç altına girmesi veya kefil olması gerekiyorsa, o kişinin de arabuluculuk müzakerelerine katılması veya usulüne uygun yetki verilmiş vekili aracılığıyla anlaşma belgesini imzalaması şarttır.
Soru 3: Teminat olarak verilen senet arabuluculuk tutanağına yazılmalı mıdır?
Cevap: Kesinlikle yazılmalıdır. Arabuluculuk anlaşma belgesinde verilen teminat senedinin tarihi, bedeli ve tanzim eden bilgileri net bir şekilde belirtilmelidir. Böylece senedin teminat amacıyla verildiği belgelenmiş olur ve mükerrer (çifte) tahsilat riski ortadan kalkar.
Soru 4: Arabuluculuk anlaşma belgesindeki teminat şartı için icra takibi nasıl yapılır?
Cevap: Eğer anlaşma belgesi taraflar ve avukatlarınca ortaklaşa imzalanmışsa doğrudan, sadece taraflarca imzalanmışsa sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alındıktan sonra icra dairesine başvurularak ilamlı icra takibi (İlamlı İcra İcra Emri – Örnek No: 4-5) başlatılır.
YASAL UYARI: Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Hukuki süreçlerinizde ve arabuluculuk görüşmelerinde hak kaybına uğramamak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
