İşten Çıkarma Gününde Yapılan Arabuluculuk Sözleşmelerinin Hukuki Boyutu ve İptali
İşçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde hızlı, ekonomik ve gizlilik esasına dayanan bir alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemi olan arabuluculuk, son yıllarda hukuk sistemimizin vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Ancak bu sistemin, işçi haklarını ihlal edecek şekilde kötüye kullanılması yargıdan dönmüştür. Kamuoyunda “jet arabuluculuk” olarak bilinen, çalışanın işten çıkarıldığı gün apar topar bir arabulucu ofisine götürülerek önüne konulan belgelerin imzalatılması uygulaması, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi tarafından verilen yeni bir emsal karar ile geçersiz sayılmıştır. Bu karar, milyonlarca çalışanı ve işvereni yakından ilgilendiren, iş hukuku pratiklerini temelden sarsacak nitelikte bir adımdır.
Hukuk sistemimizde arabuluculuk temelde ikiye ayrılmaktadır. Bunlardan ilki dava şartı arabuluculuk (kanunen mahkemeye dava açmadan önce başvurulması zorunlu olan yol), diğeri ise ihtiyari arabuluculuk (tarafların hiçbir yasal zorunluluk olmadan kendi istekleriyle başvurduğu çözüm yolu) kurumudur. İş hukukunda işe iade, ihbar tazminatı gibi alacaklar için arabulucuya gitmek bir dava şartıdır. Ancak bu sürecin yasalara uygun olabilmesi için tarafların eşit şartlarda, özgür iradeleriyle masaya oturması ve gerçek bir müzakere (pazarlık) ortamının oluşması şarttır.
1 Yılı Tamamlamış İşçinin Kıdem Tazminatını Arabulucu İle Alması yazımızı okumak için
Yargıtay’ın verdiği son karar, işverenin arabuluculuk kurumunu yalnızca işçinin dava açma hakkını elinden almak için bir “bariyer” olarak kullanamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. İş sözleşmesinin feshedildiği, yani işçinin işten çıkarıldığı gün, psikolojik ve ekonomik olarak en zayıf ve savunmasız olduğu andır. Bu anın hemen ardından işçinin içine dahil edilmesi, onun sağlıklı ve objektif bir değerlendirme yapmasını imkansız kılmaktadır. Yüksek mahkeme, bu tür durumlarda işçinin iradesinin sakatlandığını (karar verme özgürlüğünün baskı altında kısıtlandığını) kabul etmektedir.
Bir arabuluculuk sözleşmesinin “jet arabuluculuk” sayılarak iptal edilebilmesi için yargının dikkate aldığı temel kriterler şunlardır:
- Zaman Darlığı: Fesih (işten çıkarma) bildirimi ile arabuluculuk görüşmesinin aynı gün veya birbirine çok yakın saatlerde yapılmış olması.
- Gerçek Bir Müzakerenin Olmaması: İşçiye haklarını düşünmesi, hesaplaması veya bir uzmana danışması için makul bir sürenin tanınmamış olması.
- Maddi Dengesizlik: İşçiye kanuni olarak zaten ödenmesi gereken asgari tutarların (kıdem, ihbar vb.) ödenip, bunun dışında arabuluculuk anlaşması yapmasını haklı kılacak makul bir ek faydanın (ekonomik menfaatin) sağlanmamış olması.
- İşçinin Özel Durumları: İşçinin o anki sağlık sorunları, ağır ilaç kullanımı veya aşırı stres altında bulunması gibi zayıf durumlarından faydalanılması.
Yargıtay’ın bu yaklaşımı, arabuluculuğun temel felsefesi olan “gönüllülük ve eşitlik” ilkelerini korumayı amaçlamaktadır. Arabuluculuk kurumu, tarafların mahkeme masraflarından ve yıllar süren yargılama sürelerinden kurtulmasını sağlayan son derece faydalı bir yoldur. Ancak bu yolun hukuka uygun işlemesi için, işçinin neye imza attığını tam olarak bilmesi ve hiçbir baskı altında kalmadan süreci kabul etmesi gerekmektedir. İşverenlerin, ileride doğabilecek hukuki riskleri bertaraf etmek adına tensip (mahkemenin duruşma hazırlık tutanağı) ve yargılama aşamalarında haksız çıkmamak için arabuluculuk süreçlerini yasanın ruhuna uygun, şeffaf ve işçiye düşünme payı bırakarak yürütmeleri zorunludur.
Bir üretim tesisinde altı yılı aşkın süredir çalışan ve ağır anksiyete (kaygı bozukluğu) tedavisi gören bir işçinin iş sözleşmesi, sağlık sorunları ve performans düşüklüğü gerekçe gösterilerek işveren tarafından feshedilmiştir. Ağır psikiyatrik ilaçlar kullanan işçi, feshin gerçekleştiği aynı gün, işverenin yönlendirmesiyle şirketin anlaşmalı olduğu bir arabulucu ofisine götürülmüştür. Burada kendisine “Tüm yasal haklarını alıyorsun, bunları imzalarsan paran hemen yatacak” denilerek bazı feragatnameler ve arabuluculuk anlaşma tutanağı imzalatılmıştır. İlerleyen günlerde işçi, hesabına yatan paranın içerideki haklarını karşılamadığını, hatta üç yıllık bir çalışanın alacağı tazminattan bile az olduğunu fark etmiştir. Durumu yargıya taşıyan işçinin davasında İlk Derece İş Mahkemesi, işçiye sağlıklı düşünme payı verilmediğini ve iradesinin fesada uğratıldığını belirterek tutanakları geçersiz saymıştır. İşverenin istinaf (yerel mahkeme kararının üst mahkemece incelenmesi) başvurusu da Bölge Adliye Mahkemesi tarafından reddedilmiş; son olarak Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işçinin zayıf durumundan faydalanılarak gerçek bir pazarlık ortamı oluşturulmadan alınan imzaların geçersiz olduğuna hükmederek kararı onamıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
“Jet arabuluculuk” tam olarak ne anlama gelmektedir?
Jet arabuluculuk, işverenin işçiyi işten çıkardığı gün veya anında, hiçbir düşünme süresi ve pazarlık imkanı tanımadan, hızlıca bir arabulucuya götürerek dava açma hakkından feragat ettiğine dair belgeleri imzalattığı hukuka aykırı uygulamayı ifade eden bir terimdir.
İşten çıkarıldığım gün arabuluculuk evrakı imzaladım, bu anlaşmayı iptal ettirebilir miyim?
Evet, iptal ettirebilirsiniz. Yargıtay’ın güncel emsal kararlarına göre, işten çıkışın yapıldığı gün yeterli bilgilendirme yapılmadan ve düşünme süresi verilmeden alınan imzalar, irade sakatlığı (baskı, hata, hile) oluşturduğu gerekçesiyle İş Mahkemelerinde açılacak bir dava ile geçersiz kılınabilir.
İmzalanan arabuluculuk anlaşma belgesi mahkeme kararı yerine geçer mi?
Usulüne ve kanuna uygun olarak, tarafların özgür iradeleriyle imzalanan arabuluculuk anlaşma belgeleri, mahkemeden icra edilebilirlik şerhi (belgenin mahkeme kararı gibi icra dairelerinde zorla yerine getirilebilir olduğunu gösteren onay) alındığında kesin bir mahkeme hükmü niteliği taşır. Ancak baskı altında veya hukuka aykırı imzalatılan tutanakların iptali her zaman mahkemeden talep edilebilir.
