Kıdem Süresi 1 Yılın Altında Olan İşçilerin İş Hukuku Arabuluculuk Süreci ve Talep Hakları
İş hukuku mevzuatımızda sıklıkla dile getirilen “1 yıllık kıdem” kuralı, çalışanlar arasında ciddi bir bilgi kirliliğine yol açmaktadır. Birçok işçi, iş yerindeki çalışma süresi 1 yılı doldurmadığı takdirde hiçbir yasal hakka sahip olmadığını ve işten çıkarıldığında hukuki yollara başvuramayacağını düşünmektedir. Ancak bu inanış tamamen yanlıştır. Çalışma süresi ne olursa olsun, hatta yalnızca birkaç hafta veya birkaç ay çalışmış olan bir işçi dahi iş sözleşmesi feshedildiğinde (sona erdirildiğinde) yasal haklarını arama özgürlüğüne sahiptir.
Türkiye Cumhuriyeti yasal düzenlemelerine göre, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıklarda mahkemeye gitmeden önce arabuluculuk kurumuna başvurulması bir dava şartı (dava açabilmek için kanunen yerine getirilmesi zorunlu olan ilk adım) olarak kabul edilmiştir. Kıdemi 1 yılı aşmayan çalışanlar da bu sistemin dışarısında bırakılmamıştır. Dolayısıyla, 1 yılı tamamlamamış bir işçi, işten ayrılma şekline ve şartlarına bağlı olarak doğan hakları için doğrudan iş hukuku arabuluculuk mekanizmasını işletebilir.
Buradaki temel ayrım, işçinin çalışma süresine bağlı olarak hangi hakları talep edebileceği ile ilgilidir. 1 yıllık kıdem şartı, yalnızca 1475 sayılı İş Kanunu uyarınca hak kazanılan kıdem tazminatı ve yıllık ücretli izin hakları için geçerli bir eşiktir. Çalışma süresi 1 yılın altında kalan bir işçi kıdem tazminatı isteyemez ancak iş hukukundan doğan diğer birçok mali ve hukuki hakkını arabuluculuk masasında müzakere edebilir.
1 yılı doldurmayan bir işçinin arabuluculuk sürecinde talep edebileceği başlıca haklar şunlardır:
- İhbar Tazminatı: İşveren, işçiyi işten çıkarırken kanuni bildirim sürelerine (çalışma süresine göre 2 ila 8 hafta arasında değişen süreler) uymamışsa, işçi çalışma süresi 1 yılın altında olsa dahi bu tazminatı talep edebilir. Örneğin, 6 aya kadar çalışması olan bir işçiye 2 hafta önceden bildirim yapılmadıysa ihbar tazminatı hakkı doğar.
- Ücret Alacağı: İşçinin çalıştığı günlere ait olan ancak kendisine ödenmeyen net maaş alacaklarıdır.
- Fazla Çalışma (Fazla Mesai) Ücreti: Haftalık 45 saati aşan çalışmaların karşılığı olan ve zamlı ödenmesi gereken ücretlerdir.
- Hafta Tatili ile Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) Ücretleri: Resmi tatillerde, dini bayramlarda veya haftalık izin günlerinde yapılan çalışmaların ödenmeyen bedelleridir.
- İşe İade Talebi (İstisnai Durum): İş güvencesinden yararlanmak ve [işe iade davası] açabilmek için kanunen en az 6 aylık kıdem şartı aranır. Eğer işçinin kıdemi 6 ay ile 1 yıl arasında ise ve iş yerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyorsa, işten çıkartılan işçi arabulucuya başvurarak işe iadesini isteyebilir.
Arabuluculuk Ücretini Kim Öder? İşçi Bu Masraftan Sorumlu mudur? yazımızı okumak için
Arabuluculuk süreci, iş mahkemelerindeki uzun yargılama süreçlerine kıyasla son derece hızlı, ekonomik ve barışçıl bir yöntemdir. Taraflar arabulucu eşliğinde bir araya gelerek hak ve alacaklar konusunda esnek bir şekilde müzakere yürütebilirler. Süreç sonunda bir anlaşmaya varılması halinde, düzenlenen anlaşma belgesi icra edilebilirlik şerhi (mahkeme kararı gibi resmi olarak uygulanabilir kılınması) alınarak kesin bir ilam (kesinleşmiş mahkeme hükmü) niteliği kazanır. Böylece işçi, aylar sürecek dava masraflarından ve zaman kaybından kurtularak haklarına günler içinde kavuşabilir.
Başvuran: Ahmet Bey (İşçi)
Karşı Taraf: XYZ Tekstil San. Tic. Ltd. Şti. (İşveren)
Uyuşmazlık Konusu: İhbar tazminatı, fazla mesai alacağı ve ödenmeyen ücret hakları
Olayın Özeti:
Ahmet Bey, XYZ Tekstil bünyesinde “Müşteri Temsilcisi” olarak işe başlamış ve burada toplamda 5 ay 15 gün boyunca aralıksız çalışmıştır. İşveren, şirketin küçülmeye gitmesini gerekçe göstererek Ahmet Bey’in iş sözleşmesini herhangi bir ön bildirim süresi tanımaksızın ve mesai bitiminde sözlü olarak feshetmiştir. Ahmet Bey’e işten ayrılırken içeride kalan 10 günlük maaşı ve yoğun şekilde yaptığı hafta sonu fazla mesailerinin karşılığı ödenmemiştir. Çevresinden “1 yılın dolmadığı için hiçbir hakkın yoktur” şeklinde duyumlar alan Ahmet Bey, durumu netleştirmek adına profesyonel bir hukuki süreç başlatmaya karar vermiştir.
Arabuluculuk Süreci ve Sonuç:
Ahmet Bey’in başvurusu üzerine uzman arabulucu tarafından taraflar ilk toplantıya davet edilmiştir. Yapılan müzakerelerde işveren tarafı ilk etapta işçinin 1 yılı dolmadığı için tazminat hakkı olmadığını savunmuştur. Ancak arabuluculuk görüşmelerinde, 1 yıllık sürenin yalnızca kıdem tazminatı için zorunlu olduğu, ihbar tazminatı ve işçilik alacakları için böyle bir şart aranmadığı hukuki temelleriyle açıklanmıştır. Ahmet Bey’in 6 aydan az kıdemi olduğu için 2 haftalık ihbar tazminatı hakkı, ödenmeyen 10 günlük ücreti ve geriye dönük puantaj kayıtları (mesai takip listeleri) ile sabit olan fazla çalışma ücretleri tek tek hesaplanmıştır.
Müzakereler neticesinde taraflar ortak bir noktada uzlaşmıştır. Toplamda 45.000 TL tutarındaki işçilik alacağının işveren tarafından Ahmet Bey’e tek seferde ödenmesi hususunda anlaşma sağlanmış ve bu durum yasal arabuluculuk son tutanağı ile imza altına alınmıştır. Ahmet Bey, mahkeme kapılarında yıllarca beklemek yerine, 2 hafta gibi kısa bir sürede hak ettiği tüm yasal alacaklarını tahsil etmiştir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. 3 aylık çalışan bir işçi işten çıkarılırsa ihbar tazminatı alabilir mi?
Evet, alabilir. İş Kanunu’na göre çalışma süresi 6 aya kadar olan işçiler için ihbar bildirim süresi 2 hafta olarak belirlenmiştir. Eğer işvereniniz sizi 2 hafta önceden yazılı olarak bilgilendirmeden derhal işten çıkardıysa, 1 yılınız dolmamış olsa bile 2 haftalık ücretiniz tutarında ihbar tazminatını arabuluculuk yoluyla talep edebilirsiniz.
2. 1 yılı doldurmayan işçinin arabulucuya başvurması için bir zaman sınırı var mıdır?
Evet, iş hukuku alacaklarında belirli zamanaşımı süreleri mevcuttur. İş sözleşmesinin feshinden ötürü doğan ihbar tazminatı ve ücret alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. [Arabuluculuk başvurusu] bu 5 yıllık süre içerisinde yapılmalıdır. Ancak işe iade talebiyle başvurulacaksa, feshin tebliğ edildiği tarihten itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur.
3. Deneme süresindeyken işten çıkarıldım, arabulucuya giderek hak talep edebilir miyim?
İş sözleşmesinde en çok 2 aya kadar belirlenebilen deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi tazminatsız feshedebilirler. Bu yüzden deneme süresi içinde ihbar tazminatı doğmaz. Ancak deneme süresi içinde olsanız dahi, çalıştığınız günlerin ücretini (maaşını) ve eğer yaptıysanız fazla mesai ücretlerinizi işverenden talep etme hakkınız vardır. Bu alacaklar ödenmediği takdirde arabulucuya başvurabilirsiniz.
4. Arabuluculuk görüşmelerinde işverenle anlaşamazsak ne olur?
Arabuluculuk süreci tamamen gönüllülük esasına dayanır. Görüşmeler sonunda taraflar arasında bir uzlaşma sağlanamazsa arabulucu tarafından “Anlaşamama Tutanağı” düzenlenir. Bu tutanak alındıktan sonra hakkınızı aramak amacıyla iş mahkemesinde dava açma hakkınız saklı kalır. Arabulucuya başvurmuş olmak dava açma haklarınızı kaybettirmez, aksine dava açabilmeniz için yasal ön şartı tamamlamanızı sağlar.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Hukuki süreçlerinizde ve arabuluculuk görüşmelerinde hak kaybına uğramamak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
